Cumhuriyet tarihine adını yazdıran Konyalı

Cumhuriyet tarihine adını yazdıran Konyalı
Türkiye Cumhuriyetinin var olma mücadelesi verdiği en karanlık günlerde, elini taşın altına koyan Konyalı kahramanların hikâyeleri günümüzde ortaya çıktı.

Osmanlı Meclis-i Mebusanı’ndan TBMM’ye katılan ve seçimle iş başına gelen Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk Konyalı valisi olan Mehmet Vehbi Efendi’nin bilinmeyen mücadele dolu yılları gün yüzüne çıktı.

Türkiye Cumhuriyetinin var olma mücadelesi verdiği en karanlık günlerde, elini taşın altına koyan Konyalı kahramanların hikâyeleri günümüzde ortaya çıktı.

Araştırmacı-yazar Ahmet Atalay’ın kaleme aldığı "Millî Mücadele'de Konya Kuvâ-yı Milliyecileri" adlı eserde yer alan belge ve hatıralar, Hadimli Mehmet Vehbi (Çelik) Efendi’nin vatan savunmasındaki kritik rolünü ortaya koydu. Osmanlı Meclis-i Mebusanı’ndan 1. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) dahil olan Ömer Vehbi (Büyükyalvaç) Efendi, Musa Kazım (Onar) Efendi ve Halil Kazım Hüsnü Bey ile birlikte Konya’yı temsil eden Mehmet Vehbi Efendi; aynı zamanda 1. Meclis’e ilk seçilerek katılan Abdülhalim Çelebi Efendi, Bekir Refik Bey (Koraltan), Saatçizade Mehmet Rıfat Efendi ve Hacı Arif Bey (Baysal) ile omuz omuza vererek Anadolu’nun bağımsızlık ateşini Konya’da harladı.

HADİM’İN DAĞ KÖYÜNDEN İSTANBUL’UN ZİRVESİNE UZANAN İLİM YOLCULUĞU

1862 (Hicri 1280) yılında Hadim ilçesinin Kongul Köyü’nde, ilim sahibi Çelikzade Hüseyin Efendi ve Şerife (Ayşe) Hanım’ın evladı olarak dünyaya gelen Mehmet Vehbi Efendi, her fırsatta "bir dağ çocuğu" olduğunu gururla dile getirdi. İlk eğitimini köyünde tamamlayan ve Kur’an-ı Kerim’i hatmeden Vehbi Efendi, Hadim ve Bozkır medreselerinin ardından 1882 yılında Konya’daki Şirvaniye Medresesi’ne kaydoldu. Burada devrin en büyük âlimlerinden Konya Müftüsü Kadınhanlı Hacı Hüseyin Efendi ve Tavaslı Osman Efendi’den fıkıh ve usul dersleri aldı. İlim aşkıyla İstanbul’a giderek dönemin en yüksek teoloji kurumu sayılan Darül-Hilafe Medresesi’nden birincilikle icazet alan Vehbi Efendi, mesleğinde otorite olarak memleketi Konya’ya döndü. Konya Valisi Avlunyalı Ferit Paşa’nın da yakın dostu olan Mehmet Vehbi Efendi, harabe halindeki Ali Gav Zaviyesi’ni hayırseverlerin desteği ve kendi imkânlarıyla Mahmudiye Medresesi haline getirdi. Şer'iye ve Evkaf Vekili (Bakan) olduğu dönemlerde bile makam arabasına bir gün olsun binmeyen Vehbi Efendi, evi ile Meclis arasındaki üç kilometrelik yolu her gün yaya olarak kat etti.

cumhuriyet-tarihi.jpg

SEÇİMLE GELEN İLK KONYALI VALİ OLDU

30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi’nin ardından İzmir’in işgalini "boş yere bir istila" olarak nitelendiren Mehmet Vehbi Efendi, daha önce aldığı "siyasetle uğraşmama" kararını vatan tehlikeye düşünce bozdu. Konya’da Kuvâ-yı Milliye lehine ateşli vaazlar vererek halkı örgütleyen Vehbi Hoca, hemşehrilerine "Siz Kuvâ-yı Milliye ve Mustafa Kemal'e destek verin, başkası ülkeyi kurtaramaz" diyerek yol çizdi. O günlerde Konya Valisi olan ve Damat Ferit Paşa hükümetinin Anadolu’daki en büyük dayanağı sayılan İbradılı Cemal Bey (Artin Cemal), İngiliz ve İtalyan işgal güçlerine güvenerek milliyetçilere nefes aldırmıyordu. Ancak Konyalı vatanseverlerin Hükümet Meydanı’nda düzenlediği coşkulu mitingler ve Refet Bey’in (Bele) Konya’ya gönderileceği haberi üzerine paniğe kapılan Vali Cemal Bey, 25-26 Eylül 1919 gecesi şehri terk ederek İstanbul’a kaçtı. Konya'nın sahipsiz kaldığı ve bin 500’ü aşkın silahlı İtalyan askerinin Konya’yı tamamen istila etmek için fırsat kolladığı o kritik gecede Konya'nın ilim sahipleri ve halkı Belediye Dairesi’nde acil olarak toplandı. Müderris Yalvaçlı Ömer Efendi’nin teklifi ve halkın oy birliğiyle Hadimli Mehmet Vehbi Hoca, "Konya Vali Vekili" seçildi. Gece saat 02.30’da makamına oturan Vehbi Efendi, fermanla değil halkın iradesiyle iş başına gelerek Türk tarihinin seçimle göreve gelen ilk valisi unvanını aldı. Ertesi sabah yayımladığı beyanname ile şehirde asayişi sağlayan Vehbi Hoca, İngiliz ve Fransız temsilcilerine de "Şehrin işgaline girişilirse nereden gelirse gelsin silahla karşılık verilecektir" diyerek rest çekti. Görevi süresince I. Bozkır Ayaklanması’nı kurduğu "Öğütçü Kurulu" ile kan dökülmeden bastıran Vehbi Efendi, 8 Ekim 1919’da Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Konya Heyet-i Merkeziyesi’nin kurulmasına öncülük etti. 18 Ekim’de yeni vali Suphi Bey’in gelmesiyle görevini devretti.

YILDIZ SARAYI’NDA PADİŞAH VAHDETTİN’E TARİHİ CEVAP

11 Ocak 1920’de Alaaddin Tepesi’nde işgalleri protesto eden tarihi mitingde halka seslenen Mehmet Vehbi Efendi, ertesi gün Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na katılmak üzere İstanbul’a hareket etti. Meclis Başkan Vekili olarak 28 Ocak 1920’de Misak-ı Millî’nin kabul edilmesinde şahsi otoritesiyle büyük rol oynadı. İstanbul’un resmen işgalinden bir gün önce, 15-16 Mart 1920’de Meclis adına Yıldız Sarayı’na giderek Sultan Vahdettin ile görüşen heyette Rauf Orbay ve Abdülaziz Mecdi Efendi ile birlikte yer aldı. Saray yolunda arkadaşlarına "Padişaha hatalı düşündüğünü, vazifesinin milletin başında istiklal mücadelesinde yer almak olduğunu söyleyeceğim" diyen Vehbi Hoca, Vahdettin’in tavrına karşı dik durdu.

cumhuriyet-tarihi-2-001.jpeg

"HEYET-İ NASİHA" İFTİRASI VE ANKARA’YA GEÇİŞ

İstanbul’un işgali sonrası Salih Paşa Kabinesi’nin bilgisi dahilinde Rıza Nur, Yusuf Kemal Tengirşek ve Abdullah Azmi Efendi ile birlikte Anadolu’ya geçmek üzere 27 Mart 1920’de yola çıkan Vehbi Efendi, İstanbul basınının kendilerini "Heyet-i Nasiha" (Nasihat Heyeti) olarak manşetlere taşıması üzerine Geyve’de zor anlar yaşadı. İlk etapta Ankara’nın şüpheyle yaklaştığı heyet, Atatürk’e çektikleri telgrafla İstanbul’daki işgal atmosferini ve amaçlarının yalnızca vatan mücadelesine katılmak olduğunu bildirdi. Yanlış anlaşılmanın giderilmesiyle Ankara’ya ulaşan heyet, bizzat Mustafa Kemal Atatürk tarafından garda karşılandı.

CEPHEDE TAARRUZ PLANI, CEPHE GERİSİNDE LOJİSTİK KAHRAMANLIĞI

23 Nisan 1920’de açılan Büyük Millet Meclisi’nde II. Reis Vekilliği ve Şer'iye ve Evkaf Komisyonu Başkanlığı gibi kritik görevler üstlenen Vehbi Efendi, Meclis kürsüsünde Musa Kazım Efendi ile birlikte "Sarıklar" olarak anıldı ve derin saygı gördü. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sonrası oluşturulan Meclis Tahkik Heyeti ile cepheye giderek ordunun moralini yükselten Vehbi Hoca, Fevzi Paşa’ya (Çakmak) sık sık giderek Büyük Taarruz’un yönünü işaret etti: "İnsan düştüğü yerden kalkar. Biz Afyon’da düştük, oradan kalkacağız. Taarruzu mutlaka oradan yapın!" Büyük Taarruz hazırlıklarının en kritik aşaması olan 1922 yılı başlarında ise Mustafa Kemal Atatürk'ün verdiği emirle "Konya Mıntıkası Ordu Mübayaat (Satın Alma) Müfettişi" olarak görevlendirildi.

Konya’nın bereketli topraklarından askerler için yüz binlerce kilo buğday, arpa, fasulye ve nohut temin ederek tren ve kağnı kollarıyla cepheye sevk etti. Lojistik faaliyetleri yürütürken bile köylünün ve üreticinin hakkını korumaktan geri durmayan Vehbi Efendi, ordunun nakliye ihtiyacı için köylerden istenen 400 liralık ağır nakdi vergiye karşı çıkarak Harp Encümeni’ne şu telgrafı çekti: "Köy erkekleri cephelerde, kadınlar kazma ile ekin ekmektedirler. Köy başına 400 lira temini güçtür, bunun yerine 20 koyun alalım veya vergiyi uygun bir zamana erteleyelim."

Yine İsmet İnönü'ye başvurarak, cepheye malzeme taşıyan araba sahibi köylülerin yerine birer arabacı bırakılıp kendilerinin tarlalarının başına dönmesine izin verilmesini talep etti. Cephe gerisindeki tarımsal üretimin durmasını engelledi. Hayatını ilme, milletine ve vatanının bağımsızlığına adayan Hadimli Mehmet Vehbi Efendi, hem kürsüdeki cesareti hem de cephe gerisindeki üstün teşkilatçılığıyla Konya’nın Millî Mücadele tarihindeki altın sayfalarından biri olarak hafızalara kazındı.

Kaynak:Mehmet Ali Nurullahoğulları

HABERE YORUM KAT
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.