Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda karşı karşıya kaldığı siyasi, ekonomik ve askerî sorunlar, devlet yönetiminde köklü değişiklikleri zorunlu hâle getirmiştir. Bu süreçte 1839 tarihli Tanzimat Fermanı ve 1856 tarihli Islahat Fermanı, Osmanlı’nın Batı karşısında yeniden güç kazanma arayışının en önemli belgeleri arasında yer almıştır.
Ancak bu fermanlar, yalnızca reform ihtiyacının bir sonucu olarak değil, aynı zamanda Batılı devletlerin siyasi ve diplomatik baskılarının etkisiyle ortaya çıkmış olması bakımından da tartışılmalıdır.
Tanzimat Fermanı ile can, mal ve namus güvenliği, vergilerin düzenlenmesi ve askerlik hizmetinin belirli kurallara bağlanması gibi önemli ilkeler ortaya konulmuştur. Hukukun üstünlüğü ve devlet yönetiminin kurallara bağlanması açısından bu düzenlemelerin olumlu sonuçları olduğu açıktır. Ancak burada asıl soru, reformların Osmanlı toplumunun kendi ihtiyaçlarından mı doğduğu yoksa Batı’nın siyasal ve hukuki modeline yaklaşma zorunluluğunun bir sonucu mu olduğudur.
1856 Islahat Fermanı ise bu tartışmayı daha ileri bir noktaya taşımıştır. Özellikle gayrimüslim tebaanın haklarına ilişkin düzenlemeler, Osmanlı Devleti’nin iç hukuk düzeninin uluslararası diplomatik ilişkilerden etkilenmesine neden olmuştur. Fermanın ilanında Avrupa devletlerinin taleplerinin belirgin biçimde hissedilmesi, Osmanlı’nın egemenlik alanının dış müdahalelere açık hâle geldiği yönündeki eleştirileri güçlendirmiştir.
Batılılaşma sürecinin en önemli sorunlarından biri de Batı kurumlarının ve hukuk anlayışının Osmanlı toplumunun tarihsel ve kültürel şartları yeterince dikkate alınmadan örnek alınmasıdır. Bir toplumun modernleşmesi, başka bir toplumun kurumlarını doğrudan aktarmaktan ziyade kendi ihtiyaçları doğrultusunda dönüşüm gerçekleştirmesini gerektirir. Tanzimat ve Islahat döneminde ise zaman zaman “Batılı olmak” ile “modernleşmek” kavramlarının birbirine yaklaştırıldığı görülmektedir.
Bununla birlikte bu fermanları yalnızca Batı’nın dayatması olarak değerlendirmek de tarihsel gerçekliği eksik bırakacaktır. Osmanlı yöneticileri, devletin dağılmasını önlemek, merkezi otoriteyi güçlendirmek ve Avrupa devletleriyle rekabet edebilmek amacıyla reformları aynı zamanda bir devlet politikası olarak benimsemiştir.
Tanzimat ve Islahat Fermanları, Osmanlı Devleti’nin modernleşme çabasının önemli dönüm noktalarıdır. Ancak bu belgeler, Batılılaşmanın Osmanlı açısından taşıdığı çelişkileri de ortaya koymuştur.
Asıl mesele Batı’yı bütünüyle reddetmek veya olduğu gibi benimsemek değil; çağın gerektirdiği yenilikleri kendi tarihsel, toplumsal ve kültürel şartları içerisinde değerlendirebilmektir.