Rusya hem tarihi komşumuz hem de bölgesel ve uluslar arası güce sahip bir ülkedir. Son günlerde Rusya ile ilişkilerimiz hakkında dış basında çıkan bazı yorumlar üzerinde durmakta yarar vardır.
Rusya ekonomisinde ciddi gerileme Bu yılın ikinci çeyreğinde ülkede en kötü daralma oranı kaydedilerek Rusya ekonomisi % 10.9 oranında küçüldü.
Uzmanların söylediğine göre, Rusya’daki iktisadi durgunluğun derinliğini gösteren sonuçlar piyasanın beklediğinden daha kötü olmuştur.
Rusya devlet başkanı Dmitry Medvedev, hızlı bir reform görülmeden ekonominin bir “çıkmaz”a sürüklendiği görüşünde. “Kriz patlak verir vermez, (ekonomi) çöktü. Diğer bazı ülkelerden daha kötü bir durum ortaya çıktı. Niçin? Çünkü bir ekonomimizin yapısını değiştirmedik”, demiştir.
Paranın değerinin düşmesi Bu yılın ilk çeyreğindeki % 9.8 bir daralmaya karşılık uzmanlar % 10.2 oranında bir daralma tahmin ettiler. AFP haber ajansına konuşan Moskova’daki Uralsib yatırım bankası strateji başkanı Chris Weafer “durum piyasanın beklentisinden daha da kötüdür” demiştir.
“Burada altı çizilmesi gereken husus, borçlunun kredi sözleşmesindeki şartları gerçekleştirme yeteneği olmadığı kanısını edindiği borçlar ve şüpheli alacaklar hakkındaki belirsizliğe bağlı olarak büyük devlet bankalarından alınan kredilere en büyük şirketler dışında küçük banka borçlanmalarından oluşmasıdır.
Rusya’nın parası ruble, dolara karşı yüzde iki değer kaybetti.
Ülke, yüksek enerji fiyatlarının ardından güçlü büyüme yıllarından sonra son yıllarda en kötü ekonomik inişi yaşıyor. (al-Jazeera)
Uzmanlar, 2009 yılının ikinci yarısında düşük faiz hadleri, zayıflamış ruble ve yüksek emtia fiyatlarına bağlı olarak daha iyi sonuçlar tahmin etmekteler. Maliye bakanı Alexei Kudrinle’e göre büyüme yavaşlayacak, son IMF raporu çizgisinde gelecek yıl % 1 büyüme tahmin edilmektedir.
13 Ağustos tarihli The Economist’in “eski rakipler, yeni ortaklar Batı’da kuşku uyandıran menfaat ittifakı” adlı yorumunda Türkiye-Rusya ilişkilerine bakış şöyledir: Arkadaşlık veya hasımlık?
Osmanlılar döneminde Türkler ve Ruslar birçok kanlı savaş yaptılar. Çağımızda Türkiye, Sovyetlerin tasallutuna karşı NATO güneydoğu kanadına sığındı. “Ruslar kalleştirler” “The Russians are treacherous” sözü Türk deyimlerinde çok meşhurdur. Ancak iki ülkenin başbakanları Vladimir Putin ile Recep Tayyip Erdoğan, 5 Ağustos’ta Ankara’da bir törendeki bir dizi anlaşmayı imzaladılar, bunu birileri merak edebilir.
“Kalleşler”, Avrupa’ya bir gaz hattı için Karadeniz’deki Türk kara sularını kullanmak için Rus Gazprom’la ilgili kullanılan kelimelerdendir. Planlanan Güney akım boru hattı Ukrayna’ya uğramadan yaklaşık % 80’i Rus gazı olan gaz ihracatını Avrupa’ya nakletmektedir. Milyonlarca Avrupalıyı soğukta bırakacak biçimde Rusya, Ukrayna ile tartışmalarında vanalarını sıklıkla kapattı. Rusya’ya bağlılığı azaltmak için Avrupa Birliği Hazar’a bir boru hattı destekledi, Nabucco’yu Türkiye Temmuz’da imzalandı. Bu kimin lehinedir?
Cevap basittir: Türkiye’nin. Enerji zengini Orta Doğu ve eski Sovyetlerin geçiş noktasında oturan Türkiye, gazın transitinin göbeğinde tek güce sahiptir. Avrupa Birliği üyeliğini desteklemekte enerji kartını çekinmeden kullanmaktadır. Bu da Rusya ile işbirliğini gerektirir. Güney akımı desteklemek için değişimde Türkiye, Samsun limanından Akdeniz’deki Ceyhan terminaline petrol boru hattında Rusya’nın desteğini aldı. Nükleer bir enerji istasyonu için düşük fiyatta Rusya’nın tatlı sözlerle kandırıldığı da söylenmektedir. Nabucco ve Güney Akımı rakip değil, birbirinin tamamlayıcısıdır, demekte Ahmet Davutoğlu.
Aynı şey Türkiye ve Rusya tarafından da söylenmektedir. Soğuk savaşın bitmesinden sonra bunların çıkarları bazen çakışmaktadır. Her iki ülke Afganistan savaşı sonrasında Amerika’nın Irak’ı işgaline içgüdüsel olarak karşı idiler. Türkiye parlamentosu Amerikan askerinin Türk topraklarını kullanarak Saddam’a karşı ikinci bir cephe açılmasına karşı çıktıklarında 2003 Martı’nda Türkiye’nin Amerikan yandaşı (poodle-kanişi) imajı silindi.
Türkiye’nin durumunun en büyük denemesi 2008 Ağustos’unda Rus-Gürcü savaşında ortaya çıktı. Türkiye dikkatli olarak Montrö anlaşmasını uyguladı, burada boğazdan geçen trafik düzenlenmektedir. Böylece birkaç Amerikan savaş gemisi Karadeniz’e girebildi. Ne Rusya ne de Türkiye kendi arka göllerinde Amerikalıların burnunu sokmasını istemez.
Amerikalılar bu konuda ne düşünürler? Washington’daki Alman Marshall Fon uzmanı Ian Lesser, şimdilerde ufak meselelerde telaşa düşmediklerini söylemektedir. “Obama yönetimi Türkiye’nin İran’la birlikte olup olması konusunda çok duyarlıdır”. Türkiye’nin Rusya’ya önerileri yeni dış politika bağlamında ortaya çıkmakta, tüm komşularla münasebetleri geliştirmeyi içermektedir. Avrupa hemen hemen taşları dağıtabilmekte, Rusya konusunda dağınık kalmaktadır. İtalya başbakanı İtalyan enerji şirketi ENI’den dolayı Ankara’da idi, Güney akımı mukavelesinde yer aldı.
Rusya, Türkiye’nin en büyük ticari ortağı olup gazının % 68’ini sağlamaktadır. Türk inşaat şirketleri tüm Rusya’da çalışmaktadır. Rusyalı turistler Türkiye’nin sahillerine akmaktadır. Akdeniz bölgesindeki Antalya’da 15.000 Rus yaşamakta, bunların birçoğu Türk erkeklerle evlenmiş olan Rus kadınlardır. Kendi Rusça dillerinde gazeteleri var ve şimdi bir Ortodoks kilisesi istemekteler. Türkiye’deki Rus fahişeliğinin işlendiği Balalayka yapımcısı, “Rus kadınların aşk konusunda Türk erkeklerini eğittiğini” söylemektedir.
Mr Putin ve Mr Erdoğan iyi anlaşmaktalar. Her ikisi de maço, sportif ve otoriter içgüdülere sahip kişilerdir. Türkiye, günümüz Ruslarının rahat, çok kutuplu sistemde tercih ettikleri, büyük ülkelere bağımsız politikalar takip ettiği birkaç ülkeden birisidir. Hatta Türkiye, İstanbul’daki Rum Patriği’nin güçlerini sınırlamak için zaman zaman Rusya Patriği ile işbirliği yapmakta, genellikle Ortodoks hiyerarşisinde eşitler arasında ilk olarak Rum Ortodoks patriği görülmektedir.
Hala karşılıklı kuşkular devam etmektedir. Rusya, Türkiye’nin Çeçenlere hoşgörüsünden memnun değildir. (Vaiz Tahir Büyükkörükçü özel bir televizyon kanalında Çeçenistan’dan bahsederken “Rus domuzu” “Russian pig” diye söz etmektedir) Rusya, Fethullah Gülen’in çalışan okullarını kapattı.
Türkiye için Rusya’nın PKK’nın Kürt isyancılarını “terörist” olarak kabul etmesi önemli bir noktadır. Yine Dağlık Karabağ bölgesindeki Azeri-Ermeni barışını sağlamakta Rusya ihtiyatlı gözükmektedir. Türk yetkililere göre, Gürcü çatışmasının sebep olduğu imajı Rusya düzeltmek istemektedir. Bunun gibi Rusya, Türkiye’nin Ermenistan ile barış yapmasını istemektedir.
Rusya ile ilgili bazı veriler
Yıllık veriler 2008(a) Yıllık ortalamalar % 2004-08
Nüfus (m) 141.8 Nüfus artışı -0.4
GSMH (piyasa fiyatı, milyar $) 1,671.5 Reel GSMH büyümesi 7.0
GSMH (satın alma gücü 2,260(b) Reel iç talep artışı 10.8
paritesi, milyar $)
Kişi başına GSMH, 11,785 Inflation 11.3
(piyasa fiyatı $) enflasyon
GSMH satın alma 15,937(b) Cari işlemler 8.5
gücü paritesi, $ denge (GSMH %)
Döviz kuru, Rb:$ 24.9 (GSMH’nin %) 3.2
FDI akışları
(a) Cari (b) Economist Intelligence tahminler
Rusya’da bazı alanlarda, mesela elektrik sektöründe geniş reformlarla liberalizasyon olmakla beraber bazı alanlarda sıkı hükümet kontrolleri mevcuttur. Mali ve ekonomik krizle beraber ana yakın dönem politikası değişmektedir. Ekonomiyi emtia bağımlılğından uzak çeşitlendirme önemli bir politika hedefi olarak kalmaktadır. Vergi sistemini rasyonalize etmeyi hedeflemekte, bazı vergilerin düşürülmesi ve şirket vergi yükünün düşürülmesi öngörülmektedir.
Dış ticaret Yüksek uluslar arası petrol fiyatlarından dolayı ihracat geliri 2000 yılından beri hızla arttı. Aynı dönemde ithalat da arttı, reel gelirler ve rublenin reel değerinin artışından dolayı.. Geçen yıllarda cari hesap fazlası ciddi oldu ve 2008 yılında (GSMH’nin % 6’sına) 100 milyar $’a ulaştı. İhracatın yapısı ağırlıklı olarak fuel ve ham maddelere dayanmaktadır.
2007 Ana ihracat Toplamdaki 2007 Ana ithalat % of
maddeleri payı % toplam
Petrol, fuel, gaz 65.2 Makine ve ekipman 43.9
Metals Metaller 13.5 Gıda ve zirai ürünler 11.7
Makine ve ekipman 5.0 Kimyevi ürünler 12.0
Kimyevi ürünler 5.5 Metaller 6.6
2008 Belli başlı % of total Belli başlı % of
piyasalar 2008 toplamdaki payı arzediciler 2008 total
Almanya 9.5 Almanya 16.0
Hollanda 7.1 Çin 12.2
Türkiye 6.0 Japonya 6.0
İtalya 5.6 Ukrayna 5.2
Kaynak: economist.com
Diğer pekçok ülke gibi Rusya’da ağır mali ve ekonomik kriz devlet müdahalesine büyük bir eğilim oluşturacağı gözükmektedir. Petrol fiyatlarının önemli ölçüde azalması ve ekonomik çıktıdaki düşme ile sıkıntılı ekonomiyi desteklemede bütçe masrafları sebebiyle 2009 yılında önemli açık verecektir. Ekonomide 2008 yılındaki % 5.6 büyümeden sonra 2009 yılında reel anlamda % 7 daralma olacağı tahmin edilmektedir. Mal fiyatlarının keskin azalmasını, sınırlana dışsal finansman ve azalan dışsal talebi yansıtarak. ayrıca iyileşme 2010 yılından itibaren öngörülmekte ve yıllık büyüme 2011-2013 yılları arasında % 4 olarak tahmin edilmektedir.
İş çevrelerindeki sorunlara rağmen geniş piyasa fırsatları geçen yıllarda bolca doğrudan yabancı sermaye akışı sağlamıştır. Bununla birlikte the Economist Intelligence Unit, bu akışın azalacağını ve 2013 yılına kadar bunu sadece GSMH’nin % 25’ine tekabül edeceğini tahmin etmektedir.
Rusya ekonomisi ile ilgili tahminler
Temel göstergeler 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Reel GSMH büyümesi % 5.6 -7.0 2.5 4.1 4.5 4.6
Tüketici enflasyonu (ortalama %) 14.1 12.1 9.4 8.4 7.4 7.0
Bütçe dengesi GSMH % 3.6 -8.0 -5.5 -3.2 -2.8 -2.2
Cari ödemeler dengesi GSMH’nin % 6.1 1.9 3.0 2.5 3.5 3.4
Refinansin MB oranı (dönem sonu %) 13.0 10.5 10.0 9.0 8.5 8.0
döviz kuru Rb: ABD $ 24.9 32.5 33.5 34.0 34.5 35.0
döviz kuru Rb: euro 36.5 44.1 46.4 48.1 49.9 51.5
Kaynak: economist.com