Bir coğrafya ne kadar geniş olursa, orada bir arada yaşamak da o kadar zor olur. Ama aynı zamanda o kadar zorunlu. Avrasya, yüzlerce milyon insanın, onlarca farklı dilin ve sayısız medeniyetin yüzyıllardır iç içe yaşadığı bir yerdir. Bu kadar büyük bir coğrafyada ortak çıkarları yönetebilmek içinse örgütlere, ittifaklara ve işbirliklerine ihtiyaç duyulmak kaçınılmazdır.
Bugün bu coğrafyada birbiriyle rekabet eden, zaman zaman birbiriyle örtüşen üç büyük işbirliği örgütü var: Avrasya Ekonomik Birliği, Şanghay İşbirliği Örgütü ve Türk Devletleri Teşkilatı. Bu üç kurumun hem kesiştiği hem de ayrıştığı pek çok kümeler bütünü var.
Avrasya Ekonomik Birliği: Ortak Pazar Hayali
2015 yılının ilk gününde resmen kurulan Avrasya Ekonomik Birliği (AEB), aslında uzun bir yolun son durağıdır. Hikâyesi 1994'te başlar: Kazakistan'ın o dönemki cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, eski Sovyet ülkelerinin bir araya geleceği ekonomik bir birlik fikrini gündeme taşır. Yıllar içinde bu fikir önce Avrasya Ekonomik Topluluğu'na, sonra Gümrük Birliği'ne, ardından Ortak Ekonomik Alan'a, en sonunda da bugünkü Birlik'e dönüşür.1 Nazarbayev, bölgede kolektif yaşamayı ve ortak çalışmalar kurmayı en çok arzulayan ve siyasi hayatını bu yolda harcayan bir figürdür. Hatta bazı yorumlara göre Sovyetler Birliği’nin dağılmasına en çok karşı çıkan isimlerden biridir. Post-Sovyet dönemde Kazakistan Cumhurbaşkanı olarak da komşu ülkelerle işbirliklerinde görüldüğü üzere ve bugünkü Türk Devletler Teşkilatı’nın hayata geçmesinde Nazarbayev’in katkıları şüphesiz göz ardı edilemez.
Bugün itibarıyla AEB'nin beş üyesi var: Rusya, Kazakistan, Belarus, Kırgızistan ve Ermenistan.2 Bu beş ülke arasında mallar, hizmetler, sermaye ve insanlar serbestçe dolaşabilmektedir. Gümrük duvarları yoktur ve ortak bir pazar vardır. Temelde hedefse Avrupa Birliği'ni örnek alarak daha ileri bir entegrasyon sağlamak.
AEB'yi yöneten üç temel organ var: devlet başkanlarından oluşan Yüksek Konsey, başbakanlardan oluşan Hükümetlerarası Konsey ve teknik kararlar alan Avrasya Ekonomik Komisyonu.3 Komisyon, Brüksel'deki Avrupa Komisyonu'nun işlevini üstlenmeye çalışan sürekli bir yürütme organıdır.
Eleştirmenler bu yapının kağıt üzerinde güzel göründüğünü ama pratikte Rusya'nın ağırlığından bağımsız karar alınamadığını ileri sürüyor. Haklı bir gözlem. Ama buna karşın Orta Asya ülkelerinin bu birlikten vazgeçmemesi, ekonomik ilişkilerin ne denli derin kökler saldığını da gösteriyor.
Şanghay İşbirliği Örgütü: Güvenlik Önce
Şanghay İşbirliği Örgütü'nün (ŞİÖ) hikâyesi 1996 yılında, Çin'in Sovyetler'in dağılmasının ardından komşu ülkelerle sınır meselelerini çözme ihtiyacı duymasıyla başladı. Önce Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan bir araya geldi ve "Şanghay Beşlisi" adıyla anıldı.4
2001'de Özbekistan'ın katılımıyla örgüt bugünkü adını aldı. Sonraki yıllarda Hindistan ve Pakistan (2017) ve ardından İran (2023) tam üye olarak dahil oldu.5 Bugün ŞİÖ; dünya nüfusunun yaklaşık yarısını ve satın alma gücüne göre hesaplandığında küresel ekonominin yüzde otuzunu aşan bir bölümünü kapsamaktadır.6
Bu örgütün önceliği ekonomiden çok güvenliktir. Terörizm, ayrılıkçılık ve dini aşırılığa karşı ortak mücadele, ŞİÖ'nün kuruluş belgelerinden bu yana taşıdığı üç temel hedeftir.7 Örgütün merkezi Pekin'de, anti-terör ajansı ise Taşkent'tedir.
Ama ŞİÖ'nün asıl önemini anlamak için siyasi mesajına bakmak gerekir. 2007'de Putin'in Münih Güvenlik Konferansı'nda söylediği "tek kutuplu bir dünya kabul edilemez" sözü, ŞİÖ'nün ruhunu özetliyor.8 Bu örgüt, ABD öncülüğündeki tek kutuplu dünya düzenine bir alternatif üretme iddiasındadır. Bunu açıkça söylemese de pratikte yaptığı budur.
Türk Devletleri Teşkilatı: Dil Bağı, Gönül Bağı
Üçüncü örgütümüz, bizim de dahil olduğumuz ve belki de en sıcak olanı. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), 2009 yılında Nahçıvan'da "Türk Konseyi" adıyla kuruldu; 2021'de ise bugünkü adını aldı.9 Üyeleri şimdilik beş: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan. Macaristan ve Türkmenistan gözlemci statüsünde.
TDT'yi diğer iki örgütten ayıran şey, kimlik ekseninde kurulmuş olmasıdır. Bu örgütün temel bağlayıcısı ortak dil, ortak tarih ve ortak kültürdür. Türk halklarının asırlar boyu birbirinden kopuk yaşamasının yarattığı mesafeyi kapatmak, bu örgütün varoluş sebebidir.
Bu amaca hizmet eden somut adımlar da atılıyor. Otuzdan fazla üniversitenin katıldığı Orhun Öğrenci Değişim Programı, Türk dünyasında ortak bir alfabe oluşturma çalışmaları, Uluslararası Türk Akademisi ve her yıl düzenlenen kültürel etkinlikler bunların başında geliyor.10 2023'te İstanbul'da kurulan Türk Yatırım Fonu ise ekonomik boyuta verilen önemin somut göstergesi.
TDT'nin en ilgi çekici yanı belki de şu: Bu örgüt büyük güçlerin gölgesinde değil, kültürel akrabalık temelinde kurulmuştur. Rusya'nın da Çin'in de doğrudan yönlendirmesinin dışında, bu oluşumu Türk devletlerinin kendi ortak kimliklerini yeniden keşfetme yolculuğu olarak okumak yanlış olmayacaktır.
Aslında bölgedeki işbirlikleri, organizasyonlar, hareketlilikler sürekli değişime açıktır. Ancak genel hatlarıyla bölgede dengeleri sağlayan ittifaklar bu şekilde konumlanmış durumdadır. Avrasya’nın geleceğinde dengeleri hangi kurum ne ölçüde belirleyecek ve ne gibi sonuçlar doğuracak sorularının cevaplarını bizlere zaman gösterecektir.
Yazı dizimizin bir sonraki bölümünde Avrasya’nın geleceğinde rekabetleri ve işbirliklerini, ülkelerin konumlanmalarını biraz daha teknik olarak işleyerek konumuza devam edeceğiz.
Tekrar görüşünceye dek hoş ve esen kalınız.
DİPNOTLAR
1 Hamzaoğlu, H. (2021). "Avrasya Ekonomik Birliği'nin Tarihsel Gelişimi." Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 3(6), 463-473.
2 Vikipedi (2015). "Avrasya Ekonomik Birliği." tr.wikipedia.org
3 MİSAK (2025). "AB? Şanghay? Avrasya?" millidusunce.com
4 Vikipedi (2001). "Şanghay İşbirliği Örgütü." tr.wikipedia.org
5 Anadolu Ajansı (2024). "Astana, Şanghay İşbirliği Örgütü Devlet Başkanları Zirvesi'ne hazır." aa.com.tr
6 NTV (2022). "Şanghay İşbirliği Örgütü nedir, ne değildir?" ntv.com.tr
7 T.C. Dışişleri Bakanlığı (2025). "Şanghay İşbirliği Örgütü." mfa.gov.tr
8 TRT Haber (2022). "İttifak profili: Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ)." trthaber.com
9 Vikipedi (2009). "Türk Devletleri Teşkilatı." tr.wikipedia.org
10 Anadolu Ajansı (2022). "Türk dünyasında bütünleşmeye doğru: Türk Devletleri Teşkilatı." aa.com.tr