Yurdumuzun özellikle doğu illerinde asırlardır hayvancılıkla uğraşan Türklerin kendi takvimlerine göre yılın on birinci ayının adı Qoç'tur. Ondan önce Şarab, ondan sonra Qaraqış gelir. Bu ay adlarını Hanzade Güzeloğlu, Allahverdi Piriyev ile Sevil Piriyeva'nın Bakü'de yayımlanan Ata Yurdum Ahıska kitabına dayanarak aktarır. Güzeloğlu'na göre adlar yalnız Ahıskalılara özgüdür ve eski Türk on iki hayvanlı takviminin izini taşır. Neredeyse hepsi bağdan, tarladan, sürüden söz eder.
Bu adlandırma asırlardır süregelen bir geleneğin izini taşır: koç katımı. Baharda sürüden ayrılan koçlar güzün süslenir, sürüye geri katılır. Soğuk bölgelerde bu iş kasımda yapılır. Eski halk takviminde yılın "Kasım günleri"ne geçtiği 8 Kasım civarı esas alınır. Beş ay sonra, nisan başında kuzular doğar. Bazı köylerde o gün pazarlıklar ve borçlar için yeni bir başlangıç tarihi sayılır. Ahıska'dan çok uzak olmayan Kars'ın Arpaçay ilçesinde koçlar geçen yıl da 5 Kasım'da, türküler eşliğinde sürüye katılmışlardı.
Kısacası koç ayı, Türk çobanının takviminde bir vedayı değil, geleceğe atılan bir düğümün ifadesidir.
İşte miladi takvimin 1944'üncü yılının koç ayında Ahıska'da bu düğüm zorla çözüldü. 14 Kasım'da kapılar çalındığında köylerde kuzulamayı bekleyen sürüler vardı. Nisan geldiğinde o kuzuları karşılayacak tek bir Ahıskalı çoban kalmamıştı. Takvimin bir sonraki sayfası Qaraqış'tı. Hayvan vagonlarındaki o korkunç yolculuk da tam o kara kışın kapısında geçti.
Kasım bu yüzden Türk dünyası için kasvetli bir aydır. Bu ay bir değil, birden fazla halkın yurdundan koparıldığı tarihleri taşır. Daha önce bu köşede "Türkistan'da Kasım" başlığıyla bu acıya değinmiştim. Bu kez Ahıska ile birlikte aynı ayın gölgesindeki Karaçayları, dönemin Sovyet basınındaki suskunluğu, Ankara'nın o günkü tavrını ve sürgünün bugün hâlâ süren hâllerine değinmek istiyorum.
Bir yıl arayla iki kasım
2 Kasım 1943: Karaçaylar. Kasım takviminin ilk kara sayfası Kuzey Kafkasya'dadır. SSCB Yüksek Sovyeti Prezidyumu'nun 12 Ekim 1943 tarihli gizli kararnamesi Karaçay Özerk Bölgesi'ni kaldırdı ve bölgedeki bütün Karaçayların sürülmesini emretti. Gerekçe, Karaçayların Alman birliklerine Kafkas geçitlerinde yol gösterdiği iddiasıydı. Sürgün 2-5 Kasım arasında yapıldı. Üç günde 32 tren yola çıktı, her vagona ortalama 58 kişi bindirildi.
Tarihçi Pavel Polyan'ın arşivden aktardığı rakamlar yaklaşık 70 bin insandan bahsediyordu. Bu operasyona 50 binden fazla asker katıldı. Neredeyse her dört Karaçaylıya üç silahlı asker düştü. Aynı günlerde 17 bini aşkın Karaçaylı cephedeydi. Kızıl Ordu'dan terhis edilen binlerce Karaçaylı asker ise evine değil, Türkistan'daki sürgün komutanlıklarına gönderildi.
Kasımın gölgesi Karaçayların peşini bırakmadı. 26 Kasım 1948 tarihli bir kararname, sürgünün "ebediyen" ve geri dönüş hakkı olmaksızın yapıldığını ilan etti. Sürgün yerinden kaçmanın cezası 20 yıl ağır işti. Fakat bu ısrar uzun sürmedi. Mazlum mültecileri geri taşıyan ilk tren ancak 3 Mayıs 1957'de Karaçay'a dönebildi.
14-15 Kasım 1944: Ahıska Türkleri. Ahıska kararı daha önce, 31 Temmuz 1944'te, Stalin'in imzasıyla Devlet Savunma Komitesi'nin 6279 sayılı "çok gizli" kararıyla alınmıştı. Kararda 86 bin kişiden söz ediliyordu. Resmî gerekçe ise "devlet sınırının korunma koşullarının iyileştirilmesi"ydi.
Burada altı çizilmesi gereken bir ayrıntı var. Karaçaylara, Çeçenlere, Kırım Tatarlarına en azından kâğıt üzerinde "işbirlikçilik" suçlaması yöneltilmişti. Ahıska Türklerine bu bile yöneltilmedi. Tek "suçları" Türkiye sınırında yaşayan Türkler olmalarıydı.
Türk hafızasında 14 Kasım olarak yer eden operasyon, NKVD (İçişleri Halk Komiserliği) belgelerine göre 15 Kasım sabahı başladı ve üç gün sürdü. Yalnızca 4 bin NKVD görevlisi yetti, çünkü köylerin erkekleri cephedeydi. Kâğıt üzerinde aile başına bir tona kadar eşya izni vardı. Gerçekte kapıyı çalan askerler hazırlanmak için bir buçuk iki saat veriyordu. 25 tren, vagon başına 45-50 kişiyle, yaklaşık bir ay süren bir yolculuğa çıktı. Sürgünü yaşayan öğretmen Nazire Vaçnadze'nin hatıralarına göre trendekilere ilk sıcak yemek sekizinci gün, bugünkü Dağıstan sınırlarındaki Derbent'te verildi.
SSCB kayıtlarında göre 91 bin Türk, Kürt ve Hemşinlinin sürüldüğü raporlandı. Tarihçilerin çoğu ise 115-125 bin arasında bir rakam verdi. Sürgün edilenler arasında 16 yaşından küçük yaklaşık 46 bin çocuk, 27 bin kadın ve 19 binden az erkek vardı. Resmî Sovyet kayıtları bile sonraki dört yılda yaklaşık 15 bin kişinin öldüğünü kabul etti. Ahıska kaynakları yalnızca yolda 17 bin, ilk altı ayda ise 37 bin kayıp olduğunu söylüyor.
1956'da sürgün rejimi kaldırıldığında Karaçaylar bir yıl sonra yurtlarına döndü. Ahıska Türklerine ise mallarının iade edilmeyeceği ve eski yerlerine dönemeyecekleri tebliğ edildi. Kasım sürgünlerinin iki halkını birbirinden ayıran çizgi budur: Biri döndü, öteki hâlâ dönemedi.
"Kurdu boz olduğu için dövmezler"
Sürgün yıllarının Rusça basınında Ahıska'yı arayan kişi bir boşlukla karşılaşır. Bu boşluğun kendisi, bulunabilecek en çarpıcı manşettir. Neyi kast ediyorum?
Gürcistan Komünist Partisi'nin Tiflis'te çıkan Rusça yayın organı Zarya Vostoka (Doğu'nun Şafağı) bugün Gürcistan Parlamentosu Millî Kütüphanesi'nin dijital arşivinde yer alıyor. Gazetenin 7 Kasım 1944 tarihli 223. sayısının ilk sayfasında, Sovyet devleti "SSCB halklarının özgürlüğünün ve bağımsızlığının temeli" ve "halklar arasında barışın kalesi" diye selamlanıyor. Altında Stalin'in bir gün önce Moskova'da yaptığı konuşmanın tam metni var.
Stalin o konuşmada Sovyet vatanseverliğinin ırkçı ya da milliyetçi önyargılara değil, bütün milletlerin kardeşçe birliğine dayandığını söylüyor. Bunu "sarsılmaz halklar dostluğu"nun temeli ilan ediyor. Sonra sözü bir Rus atasözüne bağlıyor: Kurdu boz olduğu için değil, koyunu yediği için döverler.
Aynı sayfada Tiflis'teki tören haberi ve Sovyetler Birliği Başkan Yardımcısı Lavrenti Beria'ya çekilen telgraf yer alıyor. Telgrafta Beria "Gürcü halkının sevgili oğlu" diye anılıyor ve Güney Kafkasya emekçilerini "Stalinci halklar dostluğu" ruhuyla yetiştirdiği için övülüyor. Oysa Ahıska operasyonunun gerçekleşme emri eylülde çoktan çıkarılmıştı bile.
Bir hafta sonra, bu sözde barışçı ve halkçı gazetenin basıldığı ülkenin güney ucunda, koç ayında sürüsünü geride bırakan bir halk yalın ayak yeirnden yurdundan edilerek sürgüne gönderildi. Ortada yenmiş bir koyun yoktu. Ahıska Türkleri, Stalin'in kendi atasözüyle söyleyece kolursak, "boz oldukları" için, yani yalnızca Türk oldukları için sürüldü.
Sürgün o günlerin Sovyet basınında haber olmadı. Karar "çok gizli" damgalıydı. Güzeloğlu'nun da hatırlattığı gibi, bu sürgünü dış dünya ancak 1968'de Ahıskalıların Tiflis'te yaptığı mitingden sonra öğrenebildi.
Susan basın, bir yıl sonra konuştu. Sovyet basınının Ahıska'ya yakın topraklarla ilgili sessizliği 1945 aralığında bozuldu. Tiflis'teki Komunisti gazetesi 14 Aralık'ta Gürcü akademisyenler Simon Canaşia ve Niko Berdzenişvili'nin "Türkiye'ye karşı meşru taleplerimiz üzerine" başlıklı mektubunu yayımladı. Mektup 20 Aralık'ta Pravda'nın 2. sayfasında Rusça çevirisiyle yer aldı. Dönemin İngiliz basını, Moskova gazetelerinin mektubu dört sütunluk bir başlıkla verdiğini yazıyordu. Talep edilen topraklar arasında Ardahan, Artvin, Oltu, Bayburt, Gümüşhane, Trabzon ve Giresun sayılıyordu.
Ahıska'nın sınır boyunun Türklerden "temizlenmesi" ile bu talepler arasında bağ kuran tarihçiler az değildi. Sınırın öte yakasındaki köyler 13 ay önce boşaltılmıştı. Haziran 1945'te Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov, Türkiye'nin Moskova Büyükelçisi Selim Sarper'e Kars-Ardahan'ı ve Boğazlarda üs istediğini zaten iletmişti.
Ankara ne yapıyordu?
Tarihlerin yan yana gelişi düşündürücüdür. Ahıska kararı 31 Temmuz 1944'te alındı. Türkiye iki gün sonra, 2 Ağustos'ta, Müttefiklerin baskısıyla Almanya ile ilişkilerini kesti. Ankara o aylarda Moskova'yı kızdırmamaya ve Batı ile arasını onarmaya çalışıyordu. Kasım 1944'te Ahıska için yükseltilmiş resmî bir Türk itirazına, en azından bugün erişilebilen kaynaklarda maalesef rastlayamıyoruz.
Ankara'nın sesi, mesele Türkiye'nin toprak bütünlüğü olunca yükseldi. Pravda mektubunun ardından, 21 Aralık 1945'te Dışişleri Bakanı Hasan Saka Meclis'te Türkiye'nin kimseden bir şey istemeyen, kimseye de bir şey vermeyen millî siyasetini sürdüreceğini söyledi. Kâzım Karabekir ise yabancı basının aktarımıyla, Boğazları Türk milletinin boğazı, Kars yaylasını da onun omurgası olarak tarif etti.
Bu tavrı bugünden yargılamak işin kolayı olacaktır. Savaşın son yılında, Kızıl Ordu'nun Balkanlara indiği günlerde Ankara'nın elinin ne kadar zayıf olduğu da bir gerçektir. Ama bu suskunluğun bir bedeli oldu. Ahıska meselesi Türkiye'nin resmî gündemine ancak 1989 Fergana olaylarından sonra girdi. 3835 sayılı Ahıska Türklerinin Türkiye'ye Kabulü ve İskânı Kanunu ise 1992'de çıkabildi.
Takvim kapanmadı
Türkün kaderindeki elem dolu sürgünler 1944'ün trenleriyle sınırlı değildi. Yakın tarihimiz, Türk halklarının yurtlarından edilişinin ve katliamların dökümünü hâlâ tutuyor. Hepsi kasımda yaşanmadı. Ama hepsi aynı takvimin sayfalarıydı.
Kasım 1988, Ermenistan. Ermenistan'daki Azerbaycan Türklerinin toplu sürgünü 1988 kasımında doruğa çıktı. Azerbaycanlı araştırmacıların çalışmalarına göre o yıl 220 binden fazla Azerbaycan Türkü doğup büyüdüğü toprakları terk etmek zorunda kaldı. Aynı topraklar 1948-1953 arasında, Stalin döneminde de bir sürgün dalgası yaşamıştı. Azerbaycan bu süreci etnik temizlik olarak tanımladı ki gerçekten öyleydi.
Haziran 1989, Fergana. Ahıska Türklerinin ikinci sürgünü. Resmî verilere göre yaklaşık 100 kişi öldü, binden fazla kişi yaralandı, 752 ev yakıldı. Sovyet yönetimi 16 bin Ahıska Türkünü apar topar tahliye etti. Bir yıl içinde yaklaşık 90 bin kişi Özbekistan ve Kırgızistan'dan ayrıldı. 1944'te ‘Orta Asya'’ya sürülenlerin torunları, bu kez Orta Asya'dan da sürüldü.
Haziran-Ağustos 1989, Bulgaristan. Jivkov rejiminin "büyük gezinti" diye adlandırdığı zorunlu göç. Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı verilerine göre 345.960 insan Türkiye'ye geldi. Bu, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'daki en büyük kitlesel göç dalgası sayıldı.
26 Şubat 1992, Hocalı. Azerbaycan resmî verilerine göre 63'ü çocuk, 106'sı kadın, 70'i yaşlı 613 sivil vahşice katledildi, 1.275 kişi rehin alındı. Human Rights Watch olayı Karabağ savaşının en büyük katliamı olarak niteledi. Azerbaycan Meclisi 1994'te Hocalı'yı soykırım olarak ilan etti.
Haziran 2014, Telafer. IŞİD, Irak'ın en büyük ilçesi olan Türkmen kenti Telafer'i ele geçirdi. ORSAM'ın 2022'de yayımlanan derlemesine göre yaklaşık 400 Telaferli Türkmen kadından hâlâ haber alınamıyor. Irak'ın 2021 tarihli 8 sayılı yasası, IŞİD'in Ezidilere, Türkmenlere ve Şebeklere karşı işlediği suçları soykırım saydı.
En az bir asırdır bilinen ve bilinmeyen işkenceleriyle Doğu Türkistan. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin 31 Ağustos 2022 tarihli raporu, Uygurların ve diğer Türk-Müslüman toplulukların keyfi ve ayrımcı biçimde alıkonulmasının insanlığa karşı suç teşkil edebileceği sonucuna vardı. Pekin raporu reddetti. Human Rights Watch'un Ağustos 2026 değerlendirmesine göre BM Yüksek Komiseri şubat ayında Çin'in tavsiyeleri uygulamamasından duyduğu üzüntüyü dile getirdi. Aynı değerlendirme, bölgenin nüfusuna oranla dünyanın en yüksek cezaevi kapasitesine sahip görünebileceğini aktardı.
Tüm bu acı dolu, insanlık dışı hadiselerin bir başka ortak yönü de var: Her biri dünya kamuoyuna geç ulaştı.
Hukuki tanınma ise ya hiç gelmedi ya da kurbanların çoğu öldükten sonra geldi. Ahıska'nın 1968'e kadar duyulmaması, Telafer'in kayıp kadınlarının sayısının hâlâ tahmine dayanması aynı zaafın birer parçası. Türkün hafızasını da silmeye uğraşıyorlar, ne yazık ki çoğu zaman da başarılı oluyorlar. Çünkü kayıt tutmayan, unutmaya da razı oluyor.
Ahlat'ta yeniden yeşeren yurt
Bu kasımın Ahıska için bir farkı var. Sürgünün 82. yılına, yeni kurulan bir mahalleyle giriyoruz.
Şubat 2022'de Rusya-Ukrayna savaşı başlayınca Herson ve çevresindeki Ahıska Türkleri tahliye edildi. Anadolu Ajansı'na göre bu süreçte 3.500 Ahıska Türkü Türkiye'ye getirildi. 3 Haziran 2022 tarihli Cumhurbaşkanı Kararı ile 1.000 ailenin iskânlı göçmen olarak kabulü onaylandı. Aileler önce Elazığ'daki Aşağıdemirtaş Geçici Konaklama Merkezi'ne yerleştirildi.
Kalıcı yuva için adres kadim Türk yurdu Bitlis'in Ahlat ilçesi oldu. İlk etapta 218 konut, 20-26 Şubat 2024'te teslim edildi. İkinci etabın 371 konutu, Tunus Mahallesi'nde bu yıl 19-23 Ağustos arasında sahiplerine verildi. Yeni gelenleri, iki yıl önce yerleşen aileler Türk bayraklarıyla karşıladı. Ağustos sonunda ailelere Türkiye Cumhuriyeti kimlik kartları da teslim edildi. Temeli atılan üçüncü etapta ise 413 konut, iki okul ve iki cami yapılıyor.
Ahlat, Ahıska Türklerinin Türkiye'deki ilk durağı değil. İlk organize iskân 1990'ların başında Iğdır'da yapıldı. Ukrayna'daki savaştan etkilenen bir grup aile de daha önce Erzincan'ın Üzümlü ilçesine yerleştirilmişti. Kendi imkânlarıyla gelenler ise başta Bursa, İstanbul, Ankara, İzmir, Denizli, Kocaeli ve Antalya olmak üzere birçok şehre dağıldı.
Genel tabloyu Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın geçen yıl kasımda kabul ettiği Dünya Ahıskalı Türkler Birliği (DATÜB) heyetiyle paylaşılan rakamlar veriyor: Bugüne kadar 170 binden fazla Ahıska Türküne istisnai yoldan vatandaşlık, 150 binden fazlasına uzun dönem ikamet izni verildi.
Bu rakamlar küçümsenecek gibi değil. Yine de iki noktayı not etmek gerekir. Birincisi, Türkiye'deki toplam Ahıska nüfusuna dair resmî ve güncel bir sayım kamuoyuyla paylaşılmış değil. Rakamlar vatandaşlık ve ikamet işlemlerinden türetiliyor. İkincisi, Türkiye'de kurulan her yeni mahalle, asıl adresin hâlâ boş olduğunu da hatırlatıyor. Gürcistan, 1999'da Avrupa Konseyi'ne üye olurken Ahıska Türklerinin geri dönüşünü sağlamayı taahhüt etmişti. 2007'de çıkan geri dönüş yasası ise ağır bürokratik şartları nedeniyle büyük ölçüde kâğıt üzerinde kaldı. İstenen belgeler arasında, Sovyet döneminde kimseye verilmemiş bir "1944 sürgün belgesi" bile vardı.
Qaraqış'a girerken
Yukarıda da değindiğimiz gibi Qoç'tan sonra Qaraqış gelir. Koç ayında atılan düğüm, kara kışı atlatmak içindir. Sürü kışı çıkarırsa nisanda kuzular doğar.
Kasım sürgünlerini anarken aynı mantıkla düşünmek gerekir. Anma, geride kalanı yâd etmekle bitmez. Gelecek bahara düğüm atmakla anlam kazanır.
Bu vesileyle birkaç hatırlatmayı da kayda girmesi adına buradan paylaşmak isterim:
- Ortak bir anma takvimi kuralım. Ahıska Türkleri bugün Türk Devletleri Teşkilatı'nın beş üyesinde birden yaşıyor. Teşkilat, Karaçay'dan Ahıska'ya tarihin tozlu sayfalarında kalan tüm sürgünlerini birlikte anan ortak bir hafıza günü belirleyebilir.
- Gürcistan'ın taahhüdünü unutturmayalım. 1999'da Avrupa Konseyi'ne verilen söz hâlâ yerine getirilmedi. Türkiye bu meseleyi Avrupa Konseyi'nde ve ikili ilişkilerde düzenli olarak gündemde tutmalı.
- Ahlat'ı bir vitrin değil, bir model yapalım. Üçüncü etapla birlikte 1.000 ailelik hedefe ulaşılacak. Konut kadar istihdam, eğitim ve belge sorunları da izlenmeli. Süreç düzenli verilerle kamuoyuyla paylaşılmalı.
- Kendi kaydımızı kendimiz tutalım. Telafer'in kayıp kadınlarından Doğu Türkistan'daki tutuklulara kadar, Türk dünyası kendi mağdurlarının sayısını başkalarının raporlarından öğrenmek zorunda kalmamalı. Ortak bir belgeleme merkezi bu açığı kapatabilir. Türk Devleti Teşkilatı bu konuda en ideal zemine sahip kurumumuz.
Bir halk 82 yıldır kara kışın içinde bahar bekliyor. Her ne yapsak o yaşananları unutmak, ölenleri getirmek mümkün değildir. Ancak gelecek nesillerimiz için bize düşen, o baharın takvimini tutarak aynı acıların tekrar yaşanmasının da önüne geçmektir.
Yazımı, Kazakistan’a sürgün edilen Ahılkelek-Ahıska Türklerinden Allahverdi Piriyev’in mısralarıyla noktalıyorum:
Buz bağladı yaşıl dağları,
Duman bürüdü bostan bağları,
İtdi, batdı Ahıka’nın gözel çağları,
Ahıska Türksüz yetim galdı.
Ahıska, Moskov’un hedefine tuş oldu,
Deyesen Türkler köçeri guş oldu.
Heç zaman görülmemiş iş oldu,
Ahıska torpağı Türksüz galdı.
O günden eşitmez oldu ezeni,
Pozuldu medrese, cami düzeni,
Çoğdur şerab içib abdessiz gezeni,
Ahıska camileri Türksüz galdı.
Terk oldu sünneti, düyün toyları,
Dede Gorgud’un Müselman boyları,
Yerliler, Terekeme, Türk soyları,
Sürgün oldu Ahıska Türksüz galdı.
Yararlanılan kaynaklar: Yazı başlığı ve şiir için Ali Kafkasyalı’nın ‘’Allahverdi Piriyev ve Ahıska Türksüz Kaldı Destanı’’ makalesi; Ahıska ay adları için Hanzade Güzeloğlu'nun BELGÜ dergisindeki "Bitmeyen Hasret-Ahıska" makalesi; koç katımı geleneği için halk bilimi çalışmaları ve Kars'tan yerel haberler; Karaçay ve Ahıska sürgünlerine ilişkin rakamlar için Pavel Polyan ile Nikolay Bugay'ın arşiv çalışmalarını aktaran Kavkazskiy Uzel ve Holod derlemeleri; dönemin basını için Zarya Vostoka'nın 7 Kasım 1944 ve Pravda'nın 20 Aralık 1945 tarihli sayıları; Türk-Sovyet ilişkileri için Atatürk Ansiklopedisi ve DergiPark'taki akademik çalışmalar; yakın tarih verileri için YTB, Anadolu Ajansı, ORSAM, BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği raporu ve Human Rights Watch; Ahlat iskânı için Anadolu Ajansı ve DATÜB açıklamaları.