40 yıl önce “Kars Turizm ve Tanıtma Derneği” tarafından yayınlanan kitapta yer alan Ermenilerin doğu illerinde Müslüman halka yaptıkları mezâlim ve katliamlardan örnekler vermeyi sürdürüyoruz. Bunlardan 1919 yılında gazete, dergi ve kitaplarla yapılan asılsız Ermeni yayınlarına cevap niteliği taşıyan Osmanlı Genelkurmay Dairesi’nce tesbit edilen Ermeni mezâlimini gözler önüne seren olaylardan bir bölümü de bu kitaba dahil edilmiş bulunuyor. 1919 Ağustos tarihini taşıyan bir raporun başlangıcında “Son zamanlarda Ermeniler’e karşı yeni mezâlim yapıldığı ve Kafkas Ermeniliği himayesiz bırakılırsa yok olacağı ve Kafkas’daki kıyımların kaynağının, Osmanlı sınırları içinde olduğu gibi haberler yabancı basında da görülmektedir” denilerek, şöyle devam ediliyor:
“Osmanlı sınırı içinde Türkler tarafından öteki unsurların hiçbirine karşı zulüm yapılmadığı, resmî bilgiler ile sâbittir. Sınırımız dışında olup bitenlere de Türkiye hiçbir zaman karışmamıştır. Aksine Kafkasya’da hemen sınırımız yanlarında Ermeniler tarafından Türkler’e karşı pek büyük kıyımlar düzenlendiği, her gün haber alınmaktadır. Bunlara bir örnek olmak üzere, 1919 Temmuz ayı içinde Kafkas Ermeniliği’nin Kars ili ve çevresinde Türkler’e ve Osmanlı sınırına saldırıların ayrıntılarını gösteren aşağıdaki liste düzenlenmiştir ki, içindekiler yapılan yayınlara karşı açık bir cevap sayılır.
1919 Temmuz ayı içinde Kafkasya’da Ermenilerin işledikleri cinayetlerin özetidir:
1- Haziran sonunda Karakurt Kaymakamı Moses’in, Karapınar’da Türklere verdiği beyanları ve gerekse onun yanındaki Rum Jandarma erinin anlattıkları Kazıkkaya, Armutlu, Kızıl (Şehid Halid), Hamamlı, Gülantep köyleri ahalisine baskın yapılacağını gösterir nitelikteydi.
2- Ermeniler’in sınır aşmaları:
a) 24 Haziran 1919’da Doğubeyazıd’ın Diyadin bölgesi Hamamdağı’nın kuzey doğusunda Ermeniler üç süvari ve bir piyade eri ile sınırı geçmiş ve kovulmuştur.
b) 5 Temmuz 1919’da Küştiyan’a otuz piyade gelmiş ve Karağullarımız tarafından tardedilmiştir.
c) 5 Temmuz 1919’da 30 Ermeni piyadesi ve 7 Temmuz’da 35 süvarisi Sarıbıyık’ta sınırı geçme girişiminde bulunmuş ve atışma yapılıp, kovulmuştur. İkinci çarpışmada da 5 erimiz yaralanmıştır.
ç) 11 Temuz 1919’da Musun (Suluçam) bucağının Karaçomak yönünden yirmi kişilik bir müfreze sınırı aşmak istemişse de birbuçuk saatlik atışma sonunda tardolunmuştur.
e) 13 Temmuz 1919’da yine ç fıkrasında yazılı yönden Ermeniler, ilkin altmış neferle, ikinci defa da onbeş kişilik kuvvetle sınırı geçmeye yeltenmişlerse de tard edilmişlerdir.
3- Temmuz ayı sonunda alınan haberlere göre Ermeniler, Kars ve Sarıkamış’ta Türkler’in ileri gelenleri ve gençlerini toplayıp, bir kısmını hapsederek bir kısmını sürgün ederek, bir kısmını da öldürmüş oldukları; ayrıca bundan başka “Savaş yükümleri” adı ile Türkler’e ait at, araba, servet ve hayvanlarını toplamakta oldukları ve bunun için asker kuvveti gönderdikleri anlaşılmıştır. Kars ve Sarıkamış bölgelerinden bir kısım halk bu yüzden Allahüekber Dağı’na çekilmek zorunda kalırken, mezâlim Karabağ’daki Zengezor ve Nahçıvan’ın kuzeyindeki Dere ve Daralagaz bölgelerinde daha geniş ölçüde yapılmıştır.
4- Ermeniler türlü yerlerde Türkler’e karşı kıyımları 4 Temmuz 1919’dan itibaren artırmışlardır.
a) Akçakale’ye bağlı dört köyü 4 Temmuz’da basarak bir köyün bütün halkını, öteki köylerden de 60’ar kişiyi götürüp öldürmüşlerdir. Bozkuş köyünden bir Müslümanın kardeşi ile eşini ve kızını alıp götürmüşlerdir.
b) Mescitli ve Gülantep köylerine 5 Temmuz’da taarruz ederek, birinci köyde 4 kişiyi şehid edip, 4 kişiyi yaralamış, ikinci köyde dört kişiyi öldürmüşlerdir. Top ve makinalı tüfek kullanan Ermeniler Şehid Halid, Hamamlı ve Kağızman’ın köylerine de saldırarak, zorla adam alma, yağma ve kıyım yapmışlar, top sesleri sınırdan işitilmiştir.
c) Ermeniler, o günlerde Kurudere’yi basarak, 8 kadın ile erkeği öldürmüş ve biri gelin, biri de kız olmak üzere 35 kişi ile, 440 kırk hayvanrı alıp götürmüşlerdir.
ç) Erivan, Kars ve Kağızman bölgelerinden birçok Türk, bu cinayet üzerine sınırımızı sığınmıştır.
5- Ermeniler, 10 Temmuz’da Başköy’ü işgâl ederek, Armutlu sırtlarına top yerleştirerek çevredeki Türk köylerine saldırmışlardır.
6- Katliama uğrayan yerlerin ahalisinden alınan birçok yardım talebi ve mektuplar, mezâlimin çok dokunaklı bir şekilde mezâlimi dile getiriyordu. Ermeniler, 12 Temmuz 1919’da Kağızman ile Kars’a giden 2 Türk ailesini öldürmüşler, göğüsleri ile yanlarına açtıkları yerlere kestikleri kulak ve burunlarını doldurmuşlardır”
Bu liste uzayıp giderken, Ermeni hükümeti’nde Tümen kumandanı olan Arşak adlı kişinin, Sarıkamış’ta Eyüppaşa denilen aşiret reisine gönderdiği mektup, Ermeni kıyımını itiraf etmesi bakımından önemlidir.
“Osmanlı sınırı içinde Türkler tarafından öteki unsurların hiçbirine karşı zulüm yapılmadığı, resmî bilgiler ile sâbittir. Sınırımız dışında olup bitenlere de Türkiye hiçbir zaman karışmamıştır. Aksine Kafkasya’da hemen sınırımız yanlarında Ermeniler tarafından Türkler’e karşı pek büyük kıyımlar düzenlendiği, her gün haber alınmaktadır. Bunlara bir örnek olmak üzere, 1919 Temmuz ayı içinde Kafkas Ermeniliği’nin Kars ili ve çevresinde Türkler’e ve Osmanlı sınırına saldırıların ayrıntılarını gösteren aşağıdaki liste düzenlenmiştir ki, içindekiler yapılan yayınlara karşı açık bir cevap sayılır.
1919 Temmuz ayı içinde Kafkasya’da Ermenilerin işledikleri cinayetlerin özetidir:
1- Haziran sonunda Karakurt Kaymakamı Moses’in, Karapınar’da Türklere verdiği beyanları ve gerekse onun yanındaki Rum Jandarma erinin anlattıkları Kazıkkaya, Armutlu, Kızıl (Şehid Halid), Hamamlı, Gülantep köyleri ahalisine baskın yapılacağını gösterir nitelikteydi.
2- Ermeniler’in sınır aşmaları:
a) 24 Haziran 1919’da Doğubeyazıd’ın Diyadin bölgesi Hamamdağı’nın kuzey doğusunda Ermeniler üç süvari ve bir piyade eri ile sınırı geçmiş ve kovulmuştur.
b) 5 Temmuz 1919’da Küştiyan’a otuz piyade gelmiş ve Karağullarımız tarafından tardedilmiştir.
c) 5 Temmuz 1919’da 30 Ermeni piyadesi ve 7 Temmuz’da 35 süvarisi Sarıbıyık’ta sınırı geçme girişiminde bulunmuş ve atışma yapılıp, kovulmuştur. İkinci çarpışmada da 5 erimiz yaralanmıştır.
ç) 11 Temuz 1919’da Musun (Suluçam) bucağının Karaçomak yönünden yirmi kişilik bir müfreze sınırı aşmak istemişse de birbuçuk saatlik atışma sonunda tardolunmuştur.
e) 13 Temmuz 1919’da yine ç fıkrasında yazılı yönden Ermeniler, ilkin altmış neferle, ikinci defa da onbeş kişilik kuvvetle sınırı geçmeye yeltenmişlerse de tard edilmişlerdir.
3- Temmuz ayı sonunda alınan haberlere göre Ermeniler, Kars ve Sarıkamış’ta Türkler’in ileri gelenleri ve gençlerini toplayıp, bir kısmını hapsederek bir kısmını sürgün ederek, bir kısmını da öldürmüş oldukları; ayrıca bundan başka “Savaş yükümleri” adı ile Türkler’e ait at, araba, servet ve hayvanlarını toplamakta oldukları ve bunun için asker kuvveti gönderdikleri anlaşılmıştır. Kars ve Sarıkamış bölgelerinden bir kısım halk bu yüzden Allahüekber Dağı’na çekilmek zorunda kalırken, mezâlim Karabağ’daki Zengezor ve Nahçıvan’ın kuzeyindeki Dere ve Daralagaz bölgelerinde daha geniş ölçüde yapılmıştır.
4- Ermeniler türlü yerlerde Türkler’e karşı kıyımları 4 Temmuz 1919’dan itibaren artırmışlardır.
a) Akçakale’ye bağlı dört köyü 4 Temmuz’da basarak bir köyün bütün halkını, öteki köylerden de 60’ar kişiyi götürüp öldürmüşlerdir. Bozkuş köyünden bir Müslümanın kardeşi ile eşini ve kızını alıp götürmüşlerdir.
b) Mescitli ve Gülantep köylerine 5 Temmuz’da taarruz ederek, birinci köyde 4 kişiyi şehid edip, 4 kişiyi yaralamış, ikinci köyde dört kişiyi öldürmüşlerdir. Top ve makinalı tüfek kullanan Ermeniler Şehid Halid, Hamamlı ve Kağızman’ın köylerine de saldırarak, zorla adam alma, yağma ve kıyım yapmışlar, top sesleri sınırdan işitilmiştir.
c) Ermeniler, o günlerde Kurudere’yi basarak, 8 kadın ile erkeği öldürmüş ve biri gelin, biri de kız olmak üzere 35 kişi ile, 440 kırk hayvanrı alıp götürmüşlerdir.
ç) Erivan, Kars ve Kağızman bölgelerinden birçok Türk, bu cinayet üzerine sınırımızı sığınmıştır.
5- Ermeniler, 10 Temmuz’da Başköy’ü işgâl ederek, Armutlu sırtlarına top yerleştirerek çevredeki Türk köylerine saldırmışlardır.
6- Katliama uğrayan yerlerin ahalisinden alınan birçok yardım talebi ve mektuplar, mezâlimin çok dokunaklı bir şekilde mezâlimi dile getiriyordu. Ermeniler, 12 Temmuz 1919’da Kağızman ile Kars’a giden 2 Türk ailesini öldürmüşler, göğüsleri ile yanlarına açtıkları yerlere kestikleri kulak ve burunlarını doldurmuşlardır”
Bu liste uzayıp giderken, Ermeni hükümeti’nde Tümen kumandanı olan Arşak adlı kişinin, Sarıkamış’ta Eyüppaşa denilen aşiret reisine gönderdiği mektup, Ermeni kıyımını itiraf etmesi bakımından önemlidir.